شطرنج

شطرنج چه فواید و تاثیراتی داره؟

  1. تقویت ماهیچه های تفکر
  2. ارتقاء قدرت تصمیم گیری
  3. تقویت حافظه
  4. رشد و افزایش بهره وری مغز
  5. قدرت تمرکز توانمند
  6. مهارت حل مسئله
  7. مسئولیت پذیری
  8. آموزش برنامه ریزی ذهنی
  9. آینده نگری
  10. افزایش خلاقیت
  11. بستری مناسب برای واقع بینی

   جمع بندی
   منابع زبان اصلی

تاریخچه شطرنج

خیلی جالبه که اطلاع داشته باشید شطرنج از ابتدا، به شکلی که امروزه بازی میشه نبوده! شطرنج هم طی قرن ها سیر تکاملی خودش رو طی کرده تا نهایتا به شکلی که امروز بازی میشه درآمده. به عنوان مثال قانون مربوط به حرکت قلعه در شطرنج اولیه وجود نداشته و “قلعه” خودش شکل تکامل یافته ی تغییر دیگری هست.

وقتی صحبت از تاریخچه میشه، ذهن کنجکاوی خاصی نسبت به زادگاه شطرنج پیدا میکنه. دنبال نقطه شروع میگردیم.
تحقیقات زیادی که در این مورد صورت گرفته، باعث شده ببیشتر کشورها “هند” رو به عنوان خاستگاه شطرنج بشناسن؛ در حالیکه اسناد معتبری وجود داره که نشون میده پیدایش شطرنج به ایران برمیگرده. یکی از این مستندات مربوط به کارنامه اردشیر بابکان هست با قدمتی بیشتر از 1700 سال، که در اون از واژه شطرنج سخن گفته شده. قدمت آشنایی ایرانیان با شطرنج به 2000 سال قبل برمیگرده (قبل از ساسانیان) و این درحالیه که مدرک معتبری دال بر متداول بودن این رشته در سایر کشورها موجود نیست.

و در نهایت با راه پیدا کردن شطرنج به اروپا در روم شرقی از طریق فتوحات مسلمانان، شطرنج دستخوش تغییراتی شد که اونرو به شکلی امروزی خودش درآورده. در ابتدا امکان پرداختن به شطرنج محدود به طبقه اشراف و شاهزادگان بوده و مردم عادی از شطرنج محروم بودن.

سخنرانی پرمحتوا و ارزشمند نابغه افسانه ای شطرنج “گری کاسپاروف” رو مشاهده میکنید که توسط استاد “محمد حسین شمسی” مربی فیده و مدیر “مدرسه شطرنج فیل خوب”، به پارسی ترجمه شده.

پخش ویدیو

1.تقویت ماهیچه های تفکر

شطرنج برای فکر ما همون تاثیر تقویتی ای رو داره که ورزش برای عضلات!
کارایی عضله های پرورش داده شده و قوی و سالم، برای همه ما روشن هست. طبیعت بدن انسان طوری هست که با شروع دهه پنجم زندگی، روند افت عضلانی شروع میشه و کسانیکه ورزش منظم رو در سبک زندگی خودشون داشتن، هیچ نگرانی ای به ذهنشون راه پیدا نمیکنه و از عوارض این روند طبیعی در امان میمونن و به نوعی باعث تاخیر و بی اثر شدن این روند میشن. شطرنج هم برای فکر همین کار رو انجام میده. مغز انسان تا 25 سالگی روند تکامل خودش رو طی میکنه و بعد از اون رویه افت در مغز آغاز میشه و بازیکنان شطرنج مثل ورزشکار ها، هیچ نگرانی از افت شناختی به ذهنشون راه پیدا نمیکنه.

2.ارتقاء قدرت تصمیم گیری

یکی از نمود های تفکر تقویت شده بواسطه شطرنج “قدرت تصمیم گیری” هست. از لازم ترین مهارت هایی که برای زندگی بهش نیاز داریم، مهارت تصمیم گیری هست که در بازیکنان شطرنج این مهارت بصورت بخصوص تقویت میشه. چرا و چطور؟
بازیکن شطرنج از لحظه شروع بازی دربرابر انتخاب های مختلف قرار میگیره و برای داشتن بهترین بازی نیاز داره تا بهترین تصمیم ها رو تشخیص بده و اجرا کنه. پروسه تصمیم گیری برای انتخاب حرکت سنجیده توسط بازیکن آموزش دیده شطرنج، پروسه ساده ای نیست. و شطرنج یکی از بهترین راه ها برای تمرین و ساده سازی تصمیم گیری در “سخت ترین” و “چالش برانگیز ترین” موقعیت هاست. ذهن یک بازیکن شطرنج بعد از مقدار کافی تمرین، برای تصمیم گیری کاملا ورزیده و آماده میشه.

3.تقویت حافظه

اگر داستان های مربوط به بازیکنان حرفه ای شطرنج رو شنیده باشید، احتمالا یک وجه شباهت بین تموم اونها برای شما سوال برانگیز بوده : حافظه های خیلی قوی!

همینطوره. شطرنج حافظه رو تقویت میکنه و اگر فقط یکبار این بازی رو انجام داده باشید به خوبی متوجه میشید چطور این اتفاق میفته. شما از لحظه شروع بازی نیاز دارید با تمرکز تمام حافظه تون رو به بازی اختصاص بدید و نه تنها حرکت های خودتون که تمام حرکات بازیکن مقابل و موقعیت هایی که به واسطه هر حرکت برای شما ایجاد کرده و یا متقابلا شما برای او ایجاد کردید رو، به خوبی به خاطر بسپارید و تمام مدت بازی بهترین حضور ذهنتون رو نیاز دارید ارائه بدید. چرا که یک لحظه بی دقتی میتونه به سادگی قوی ترین مهره شما رو از چنگتون دربیاره.

4.رشد و افزایش بهره وری مغز

در ساختار سلولهای عصبی مغز یا همان نورون ها، که شبیه درخت هستند؛ دندریت ها وظیفه دریافت پیام های عصبی (بصورت سیگنال در فضای سیناپس) و آوردن اون به سلول رو دارند. کارکردی شبیه به آنتن رو تصور کنید.

بازی شطرنج باعث رشد دندریت ها میشه و این به معنی آنتن های تقویت شده هست که کمک میکنه پردازش اطلاعات در مغز سریعتر و راحت تر صورت بگیره. بازیکنان شطرنج از ذهن تیزتری نسبت به زمانی که شطرنج بازی نمیکردند برخوردار هستند.

5.قدرت تمرکز توانمند​

تمرکز بالا لازمه ی بازی شطرنج هست؛ و مداومت در تمرین بازی شطرنج، این لازم رو در بازیکن به مرور زمان ایجاد میکنه. ممکن هست بعضی اشخاص از ابتدا از تمرکز بهتری برخوردار باشن و مسیر هموار تری برای یادگیری داشته باشن، اما کودکان بیش فعال که در این رابطه از ضعف برخوردار هستند، با پرداختن به شطرنج و تمرین کردن میتونن هرروز توانایی تمرکز خودشون رو بهتر و بهتر کنن تا جایی که شباهتی با حالت کم تمرکز قبلی خودشون ندارن.

شطرنج از طریق درگیر کردن تمام هوش و حواس و انرژی ذهنی شخص و معطوف نگه داشتن توجه او به حرکت پیش رو، کمک قابل توجهی به عزیزانی میکنه که از ADHD رنج میبرن. در این مورد بخصوص لازم به ذکر هست که برای کودکان کم سن تر، برخورداری از والد حمایتگر مکمل لازم برای برخورداری از این اثرات هست.

6.مهارت حل مسئله

کارایی برخورداری از مهارت حل مسئله بر هیچ کس پوشیده نیست. و نهادینه کردن این مهارت از سنین کم در کودک، یکی از بهترین هدیه هایی هست که میشه برای او در نظر گرفت. وضعیت های (پوزیسون) مختلف شطرنج، دقیقا هرکدوم شباهت به یک معما دارن که بازیکن با حل کردن هر معما، مهارت حل مسئله رو در خودش قوی تر میکنه. پوزیسیون های بازی شطرنج از درجه سختی های مختلف برخوردان و گاهی با توجه به قانون بازی که برای حرکت محدودیت هایی رو اعمال میکنه، درجه سختی وضعیت واقعا بالاست و بازیکن با وجود تمام تمرین ها ذهنش به چالش سختی کشیده میشه و هربار که از چالشی عبور میکنه، توانایی حل مسئله در او باز هم قوی تر از قبل میشه و برای این تقویت هیچ پایانی نیست چرا که وضعیت های صفحه ی 64 خانه ای شطرنج، میتونه در تنوع خیلی زیادی پیش روی بازیکن قرار بگیره.

7.مسئولیت پذیری

بازی شطرنج در حالی جریان پیدا میکنه که شرایط “پیش بینی ناپذیر” و “نامعلومی” پیش روی بازیکن قرار داره. این شرایط سخت احساس مسئولیت پذیری رو در ذهن بازیکن در بالاترین حد ممکن، حساس و بیدار نگه میداره. چرا که یک حرکت خطا میتونه مسیر بازی رو به کلی تغییر بده.

بازیکن ها بعد از حرکت های اشتباهی که بعضا نشات گرفته از یک تصمیم هیجانی بوده، از نظر ذهنی فورا درصدد جبران برمیان و تمرکزشون رو بکارمیگیرن تا بتونن دوباره مسیر بازی رو به نفع خودشون تغییر بدن. هیچ چیزی جز “تفکر” در تعیین سرنوشت بازی تاثیر گذار نیست و این به این معناست که بار مسئولیت جریان بازی، به عهده بازیکن و توانایی او در بکارگیری موثر فکر و مهار کردن و تحت کنترل داشتن هیجاناتش هست.

8.آموزش برنامه ریزی ذهنی

تا همینجا برای شما هم دلیل این فایده مشخص شده درسته؟

بدون برنامه ریزی ذهنی دست به مهره شدن برای بازیکن معادل از دست دادن امتیاز و حتی باخت هست. از اولین حرکت، چه سفید باشید چه سیاه، نیاز به برنامه ریزی دارید. لازم دارید از استراتژی حریف و خودتون سردربیارید و امکان انجام حرکات دلبخواهی وجود نداره. جایی برای حدس و گمان باقی نمیمونه، حرف اول و آخر رو منطق میزنه. پیروزی در شطرنج همیشه مساوی با بردن نیست؛ در پوزیسیون های چالش برانگیز که وضعیت ما ضعیف تر از حریف هست، تغییر مسیر و پیش بردن بازی به نحوی که نتیجه مساوی رو رقم بزنیم هم میتونه معنای پیروزی داشته باشه. و تمام اینها بنا میشه بر یک برنامه ریزی شفاف ذهنی. برنده کسیه که میتونه در هر موقعیتی برنامه متناسب با همون موقعیت رو در ذهنش تنظیم کنه.

9.آینده نگری

ذهنیتی که از اشخاص آینده نگر داریم اینطور شکل گرفته که : “به خوبی از اثر عمل خودشون آگاه هستن و تمام جوانب رو بررسی میکنند؛ قبل از اینکه دست به اقدامی بزنند.”

همینطور هم هست. این تعریف به عنوان یکی از ویژگی های لازم برای بازیکن موفق شطرنج کاملا صدق میکنه. وقتی نوبت حرکت بازیکن میرسه، او قبل از اینکه دست خودش رو به سمت مهره ببره، در ذهنش بازی رو جلو میبره. حالت های ممکنی که پیش روش هست رو بررسی میکنه و موضوع به اینجا ختم نمیشه!

بابررسی هر حالت، نیاز داره تا موقعیت جدید بوجود آمده در اثر حرکت رو؛ هم برای خودش و هم برای حریف بررسی کنه! و تنها حالتی که این بررسی میتونه با موفقیت انجام بشه اینه که تمام هوش و حواس خودش رو با بالاترین تمرکز، روی همین یک هدف معطوف کنه. رفته رفته این خصلت کارآمد روی شخصیت بازیکن اثر میذاره و در زندگی خودش هم این دیدگاه اعمال میشه و از بلندنظری برخوردار میشه.

10.افزایش خلاقیت

خلاقیت ریشه گرفته از “خلق” هست. مفهوم خلق بسیار زیبا و عمیق و تفکر برانگیزه : “هستی برآمده از نیستی.”
باورتون میشه که ذهن موقع به چالش کشیده شدن با فعالیت های شناختی هر لحظه درحال خلق هست؟ شنیدید که : “معما چو حل گشت آسان شود؟”
قبل از حل شدن سخته، چون مسیر عصبی لازم برای درک صورت مسئله به شکلی که مجهول برای ما معلوم بشه، بوجود نیامده. و با تلاش کردن این مسیر عصبی شکل میگیره. چیزی که نیست بوده، هست میشه!

هر آموزشی هم همین رسالت رو به عهده داره. وقتی شما در مهارتی به استادی میرسید که زمانی هیچ توانایی در انجامش نداشتید، همین اتفاق در شبکه های نورونی مغز شما شکل گرفته : نیستی تبدیل به هستی شده! خلق درون شما اتفاق افتاده از طریق تکرار و تمرین. با شطرنج هم همین اتفاق میفته. بازیکن هرلحظه داره از توانایی های ذهنی خودش کمک میگیره که مسیر عصبی ای رو خلق یا ورزیده کنه که قراره راه رو در برابرش باز کنه تا حرکت برنده رو تشخیص بده.

درسته که بازیکن شطرنج آموزش میبینه و بسیار تمرین میکنه، اما در نهایت وقتی وارد مسابقه میشه و روبروی حریف قرار میگیره، تمام آموزه ها از تونل خلاقیت عبور داده میشن تا نتیجه مورد نیاز رو بدست بیاره. گاهی ذهن از قبل آمادگی داره و حرکت برگزیده پیش روی خودش رو فورا تشخیص میده، اما این بیشتر مربوط به شروع بازی ها و پوزیسیون های شناخته شده میشه. وقتی برای اولین بار با یک پوزیسیون روبرو میشیم، کلید معما دست خلاقیت محفوظ میمونه.

11.بستری مناسب برای واقع بینی

شطرنج  بستر خیلی مناسبی رو مهیا میکنه تا بچه ها واقع بین باشن. کمک میکنه تا کم کم یاد بگیرن همیشه تجربه خوشایندی که دوست دارن اتفاق بیفته، براشون رقم نمیخوره و گاهی با وجود تلاشی که کردن؛ توی مسابقه نتیجه ختم به برد اونها نمیشه و تنها دلیلش هم اینه که تلاش حریف از اونها بیشتر بوده. اینکه در روند مسابقه دادن متوجه میشن هرکس به اندازه تلاشش موفقیت کسب میکنه، اونها رو با قانونمندی زندگی خیلی خوب آشنا میکنه. بچه ها متوجه میشن که فقط “خواستن” برای “توانستن” کافی نیست و نیازدارن به اندازه خواسته اشون تلاش کنن؛ رسیدن به نتیجه خوشایند “بُرد” خواسته عمیق هر بازیکن شطرنج هست که درنهایت سهم کسی میشه که ضمن حفظ آرامش و تمرکزش، بهترین تلاش خودش رو کرده.

جمع بندی

این فوایدی که بصورت خلاصه با هم مرور کردیم، بخشی از فواید شطرنج هست که به صورت عینی و مستقیم تر میشد بهش پرداخت. به عنوان مثال شطرنج به صورت غیرمستقیم روی مهارت های خواندن و ریاضی اثر گذار هست.

جوامع پیشرفته ای که از آثار شطرنج آگاهی پیدا کردن، این رشته ورزشی رو وارد سیستم آموزشی خودشون کردن و میتونیم مطمئن باشیم با اینکار، آینده کاملا متفاوتی رو برای کشورشون پیش رو دارن.

قصد دارم به گفته ی تامل برانگیزی از دکتر مارک تارنوپولسکی اشاره کنم : «اگر دارویی در جهان وجود داشت که همه خاصیتهای ورزش را به ما می‌داد، این دارو گرانبهاترین نوشداروی تاریخ می‌شد.»

یکی از گرانبهاترین نوش داروهای شناختی موجود فعلی، در شطرنج قرار داده شده که در عین ارزشمندی بالا و گرانبها بودن، با کمترین هزینه ها میتونید بهش بپردازید.

کشورهای پیش رفته با استفاده از این نوشدارو سرنوشت خودشون رو از سر مینویسند و بصورت جمعی از خواص اون بهره مند میشن. به همین شکل، اگر شخصی هم متوجه فایده این رشته بشه، میتونه با توانمند سازی ذهنش، سرنوشت زیباتری رو برای خودش رقم بزنه.

به دنبال منابع زبان اصلی هستید؟

معتبر بودن اطلاعاتی که میخوایم وارد ذهنمون کنیم و اجازه تاثیر گذاشتن بهشون بدیم، از درجه اول اهمیت برخورداره. موضوع “تاثیرات شطرنج” هم از این قاعده مستثنی نیست. با اینحال گفته ها و یافته ها و تحقیقات زیادی طی دهه های گذشته روی موضوع شطرنج انجام شده و جمع آوری تمام اونها بصورت یکجا، بسیار زمان بر خواهد بود.
من برای شروع تعدادی پیوند و فایل PDF رو اینجا در اختیار شما میگذارم که ارتباط مستقیمی با موضوع این صفحه دارند. در ادامه شما از طریق همین منابع محدود هم به کلید واژه های مناسب و کاربردی برای جست و جوی بیشتر در سطح وب دسترسی خواهید داشت.

  1. انجمن روانشناسی آمریکا APA :
    مکانیسم ها و مبنای عصبی تشخیص شی و الگو : مطالعه ای با کارشناسان شطرنج 2010

  2. تمرین شطرنج به عنوان یک عامل محافظتی در زوال عقل 2019

  3. شطرنج در آموزش و پرورش : “خلاصه تحقیق. مروری بر تحقیقات کلیدی شطرنج”  2007 (PDF)

  4. شطرنج به عنوان یک ابزار آموزشی قدرتمند برای افراد موفق 2019 (PDF)

  5. بهبود شناخت به واسطه آموزش شطرنج در کودکان 2016 (PDF)

  6. تاثیر شطرنج بر نمرات خواندن (بنیاد شطرنج آمریکا) 1992 (PDF)